Στον κλασσικό αθλητισμό, ο οποίος δεν κατόρθωσε να ξεφύγει από την εμπορευματοποίηση και τον άκρατο ανταγωνισμό, δεν είναι πλέον λίγοι όσοι αναρωτιούνται μήπως είναι κρίμα ένα πολύ μεγάλο άλμα εις μήκος να ακυρώνεται διότι ο αθλητής πάτησε έστω και ένα χιλιοστό πέρα από τη στενή ξύλινη βαλβίδα απογείωσης των είκοσι εκατοστών. Θεωρώντας ότι πρόκειται πράγματι για έναν αδικαιολόγητο φορμαλισμό που αυξάνει υπερβολικά τον αριθμό των άκυρων αλμάτων, καθιστώντας έτσι λιγότερο ελκυστικό το αγώνισμα για το κοινό και την τηλεόραση, η Παγκόσμια Ομοσπονδία Στίβου (World Athletics) σχεδίαζε, μάλιστα, στις αρχές του 2024, να χαλαρώσει την αυστηρότητα του κανονισμού αγώνων, καταργώντας αυτή την παραδοσιακή στενή βαλβίδα και προβλέποντας ότι οι αθλητές θα πατούσαν μέσα σε μια φαρδιά «ζώνη απογείωσης» και το μήκος του άλματος θα μετριόταν από το ακριβές σημείο όπου το μπροστινό πόδι του αθλητή θα έφευγε από το έδαφος (μέσα στη ζώνη) μέχρι το σημείο προσγείωσής του στο σκάμμα. Ωστόσο, η World Athletics απέσυρε οριστικά αυτή την πρότασή της τον Δεκέμβριο του 2025, έπειτα από τις σφοδρές αντιδράσεις αθλητών που καταδίκασαν την προοπτική να χαθεί η τεχνική δυσκολία του άλματος και το άθλημα να γίνει υπερβολικά εύκολο. Ο Μ. Τεντόγλου απείλησε με αποχώρηση από το συγκεκριμένο άθλημα, χαρακτηρίζοντας την παραπάνω πρόταση «σκουπίδι», ενώ ο C. Lewis την αποκάλεσε «πρωταπριλιάτικο αστείο».
Στο δίκαιο των δημοσίων συμβάσεων και των συμβάσεων παραχώρησης, δεν φαίνεται να υπάρχουν ανάλογες αντιδράσεις απέναντι στη διαρκή προσπάθεια, τα τελευταία χρόνια, να χαλαρώσει ο φορμαλισμός που εγγυάται τον σεβασμό των αρχών της ίσης μεταχείρισης, της διαφάνειας και της προστασίας του ελεύθερου ανταγωνισμού, με το σκεπτικό ότι είναι κρίμα να απορρίπτονται σημαντικές προσφορές για μικρολεπτομέρειες. Ενστερνιζόμενοι ολοένα και πιο έντονα μια ιδιωτικοδικαιική αντίληψη περί συμφέροντος, οι ευρωπαϊκοί και οι εθνικοί θεσμοί εργαλειοποιούν και ρευστοποιούν το δημόσιο συμφέρον, απομακρύνοντάς το από την ασφάλεια δικαίου που, εκτός των άλλων, εγγυάται η αυστηρή τήρηση της αρχής της τυπικότητας και συνδέοντάς το με την αβεβαιότητα που προκύπτει από την κατά περίπτωση εφαρμογή της αρχής της οικονομικότητας, η οποία προωθεί την προσαρμογή των αναγκών των αναθετουσών αρχών στην εξυπηρέτηση των συμφερόντων των οικονομικών φορέων (βλ. και το Editorial της 25.2.2024).
Από τη μία πλευρά, όπως μαρτυρά και η πρόσφατη πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την υιοθέτηση Κανονισμού για την αναμόρφωση του δικαίου των δημοσίων συμβάσεων και των συμβάσεων παραχώρησης (Public Procurement Act), το παράγωγο ενωσιακό δίκαιο για την ανάθεση των εν λόγω συμβάσεων βοηθά συστηματικά τους ιδιώτες να αποκτούν ολοένα και πιο καθοριστικό ρόλο, μεταξύ άλλων διευρύνοντας τις διαδικασίες διαπραγμάτευσης που εγκαταλείπουν την κουλτούρα των αμετάβλητων σφραγισμένων προσφορών (sealed-bid culture) και εισάγοντας ρυθμίσεις που αυξάνουν την ευελιξία των τελευταίων.
Από την άλλη, στη Χώρα μας, η εθνική νομοθεσία παραμένει ευάλωτη στις πιέσεις των ισχυρών οικονομικών συμφερόντων και δεν διασφαλίζει με τον καλύτερο τρόπο όχι μόνο την αποτελεσματική εφαρμογή του ενωσιακού και του εθνικού δικαίου, αλλά ούτε καν την ίδια τη συνοχή της. Εξάλλου, η διαφάνεια και η εντιμότητα δεν είναι τα κύρια χαρακτηριστικά της δράσης των αναθετουσών αρχών και των οικονομικών φορέων, χωρίς, πάντως, αυτό να έχει ποτέ οδηγήσει στην επιβολή όλων των προβλεπόμενων κυρώσεων. Περαιτέρω, σε μια εποχή που η δικαιοσύνη αποτελεί -κατά τη γνωστή ρήση του πρώην Προέδρου του Γερμανικού Ομοσπονδιακού Συνταγματικού Δικαστηρίου E. Benda- «ένα σπάνιο αγαθό» (knappes Gut), η δυσανάλογα προνομιακή αφιέρωση εκτεταμένων ανθρώπινων και υλικών πόρων στην επιτάχυνση της επίλυσης των διαφορών από δημόσιες συμβάσεις και συμβάσεις παραχώρησης δεν έχει αποδώσει τα αναμενόμενα. Η νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας δεν είναι πάντοτε ομοιόμορφη, ούτε δογματικά συνεπής. Η δε αποκέντρωση του μεγαλύτερου αριθμού των παραπάνω διαφορών στα Διοικητικά Εφετεία, χωρίς πρόβλεψη κάποιου ενδίκου μέσου που θα διασφάλιζε σχετικό έλεγχο από το Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο, προάγει ακόμη περισσότερο την απορρύθμιση των δημοσίων αγορών. Στο πλαίσιο αυτό, η ερμηνεία του ενωσιακού δικαίου από τους εθνικούς δικαστές γίνεται, κατά κανόνα, εκ των ενόντων, χωρίς προδικαστική παραπομπή στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ). Μάλιστα, φαίνεται να έχει επικρατήσει η πρακτική ενός είδους σύμφωνης με τις εκάστοτε κυρίαρχες εθνικές αντιλήψεις ερμηνείας του ενωσιακού δικαίου, η οποία δεν μπορεί να νομιμοποιηθεί από το προβαλλόμενο άλλοθι ότι το ΔΕΕ δεν καταφέρνει να είναι ιδανικός αρωγός των εθνικών δικαστών, καθώς οι απαντήσεις του στα όποια προδικαστικά τους ερωτήματα δεν είναι πάντοτε σαφείς, ούτε έγκαιρες. Τέλος, ο μη δικαιοδοτικός έλεγχος της ανάθεσης και της εκτέλεσης των δημοσίων συμβάσεων μετεωρίζεται μεταξύ πολυάριθμων, ανεξάρτητων ή μη διοικητικών αρχών, οι οποίες έχουν διασταυρούμενες αρμοδιότητες και αναπτύσσουν συχνά αποκλίνουσες ερμηνείες ή στρατηγικές, υπονομεύοντας την ομοιόμορφη ερμηνεία και εφαρμογή των κανόνων δικαίου (βλ. και το Editorial της 6.3.2025).
Απέναντι σε όλα τα παραπάνω, η ελληνική θεωρία δεν μοιάζει ικανή να λειτουργήσει ως αντίβαρο που υπερασπίζεται αποτελεσματικά το κράτος δικαίου. Δεν είναι μόνο το γεγονός ότι οι φρενήρεις ρυθμοί της αγορακεντρικής επικοινωνίας παράγουν πολύ περισσότερα γεγονότα (δημοσιεύσεις, σεμινάρια, ημερίδες ή ακόμη και προγράμματα σπουδών σε δημόσια ή ιδιωτικά ιδρύματα) από όσα χρειάζεται και μπορεί να καταναλώσει η ακαδημαϊκή νομική κοινότητα. Είναι και το γεγονός ότι η κοινότητα αυτή δείχνει να έχει απεμπολήσει τον καταστατικό σκοπό της διαμόρφωσης μιας συγκροτημένης αφήγησης που θα συνέχει τις επιμέρους εμπειρικές παρατηρήσεις, θα διατυπώνει κριτικό λόγο και θα εξηγεί τα φαινόμενα στο πλαίσιο ενός ενιαίου και λειτουργικού νομικού πλαισίου της δημόσιας συμβατικής δραστηριότητας. Ακόμη και όταν δεν υπαγορεύονται ευθέως από πολιτικά ή οικονομικά συμφέροντα, κατά κανόνα οι σχετικές αναλύσεις αναπαράγουν σχεδόν μηχανικά κυρίαρχες αλλά αμφιλεγόμενες στερεοτυπικές απλουστεύσεις που, εκτός των άλλων, συρρικνώνουν το δημόσιο συμφέρον στην αποδοτικότητα της παραπάνω δραστηριότητας, υποβαθμίζουν υπέρμετρα τη γραμματική ερμηνεία και την απόδοση του αρχικού νοήματος (originalism) των όρων της οικείας διακήρυξης, συνδέουν την ανάπτυξη ανταγωνισμού όχι τόσο με την οριστικοποίηση των όρων αυτών πριν από την υποβολή των διαφόρων προσφορών όσο με την προσπάθεια με κάθε τρόπο διάσωσης συγκεκριμένων υποβληθεισών προσφορών και προωθούν μια θολή και απρόβλεπτη διεύρυνση της διακριτικής ευχέρειας των αναθετουσών αρχών και των δικαστών, η οποία καθιστά υποστηρίξιμη κάθε λογής ερμηνεία.
Η Χριστίνα Κρικώνη πραγματεύεται τη σχέση του θεσμού των διευκρινίσεων επί των προσφορών των οικονομικών φορέων με την αρχή της τυπικότητας, η οποία διέπει όλες τις διαγωνιστικές διαδικασίες ανάθεσης δημοσίων συμβάσεων και συμβάσεων παραχώρησης. Καταρχάς, η συγγραφέας υπενθυμίζει τις έννομες συνέπειες αυτής της τόσο διαδεδομένης αρχής, η οποία δεν διατυπώνεται ρητά στα νομοθετικά κείμενα αλλά θεμελιώνεται στις αρχές της ίσης μεταχείρισης, της διαφάνειας και της προστασίας του ανόθευτου ανταγωνισμού. Επισημαίνει δε ότι, πέραν της υποχρέωσης κάθε αναθέτουσας αρχής και των διαγωνιζομένων να εφαρμόζουν απαρέγκλιτα τους όρους της οικείας διακήρυξης, από μεθοδολογική σκοπιά η αρχή της τυπικότητας, όπως αυτή γίνεται αντιληπτή ιδίως από τη νομολογία, δίνει προβάδισμα στη γραμματική ερμηνεία των όρων αυτών, παραβλέποντας την τελολογική ή/και τη συστηματική ερμηνεία τους. Η Κρικώνη υπογραμμίζει ότι συνέπεια τούτης της συνθήκης είναι, πολλές φορές, ένας αδικαιολόγητος φορμαλισμός ο οποίος προκαλεί την απόρριψη ακόμη και προσφορών που, επί της ουσίας, πληρούν τους κρίσιμους όρους της οικείας διακήρυξης, με θύματα τόσο την ανάπτυξη ελεύθερου ανταγωνισμού όσο και το δημόσιο συμφέρον. Ιδιαίτερη έμφαση δίνει, εξάλλου, στις επιπτώσεις των τυπολατρικών ερμηνευτικών προσεγγίσεων στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις που αποκλείονται από την αγορά των δημοσίων συμβάσεων και των συμβάσεων παραχώρησης. Στο τελευταίο κεφάλαιο του άρθρου της, η συγγραφέας εστιάζει στην κρισιμότερη από τις νομοθετικές παρεμβάσεις για την επίλυση του προβλήματος. Πρόκειται για τον θεσμό της παροχής διευκρινίσεων, ο οποίος επιτρέπει τη διάσωση παραδεκτών, κατά τα λοιπά, προσφορών, κατ’ απόκλιση από την αυστηρή εκδοχή της αρχής της τυπικότητας. Σύμφωνα με την Κρικώνη, ο εν λόγω θεσμός διαμορφώνει ένα ευνοϊκότερο και επιεικέστερο πλαίσιο για την αξιολόγηση των προσφορών, στοχεύοντας στη διασφάλιση ευρύτερου ανταγωνισμού.
