Editorial

Αν και το συνταγματικό δίκαιο συνδέεται άρρηκτα με την πολιτική, πρέπει να είμαστε πολύ επιφυλακτικοί απέναντι στον συνδυασμό της επιστήμης του συνταγματικού δικαίου με την άσκηση πολιτικής εξουσίας. Ο συνδυασμός αυτός ενέχει πολλούς κινδύνους, καθώς οδηγεί συχνά σε...

Ο επικαθορισμός του νομικού από το οικονομικό φτάνει να αποδυναμώνει και, συχνά, να απονομιμοποιεί το δημοκρατικό κράτος δικαίου. Τούτο μπορεί να γίνεται έκδηλο σε εξαιρετικές περιόδους έντονης οικονομικής κρίσης, πλην όμως, και σε κανονικές συνθήκες, μοιάζει να είναι...

«Καμία χώρα που έχει McDonald’s εντός των συνόρων της δεν έχει πολεμήσει άλλη χώρα που έχει επίσης McDonald’s εντός των δικών της συνόρων», επέμενε ο Th. Friedman το μακρινό 1996. Ήταν η εποχή που η λέξη «ιμπεριαλισμός» είχε περιπέσει σε αχρησία και οι βομβαρδισμοί το...

To πιο σοβαρό σύμπτωμα της κρίσης του κράτους δικαίου, στις μέρες μας, είναι η ερμηνευτική αποκένωση του Συντάγματος, στο πλαίσιο της οποίας το κανονιστικό περιεχόμενο των συνταγματικών διατάξεων αλλοιώνεται κυρίως μέσω ακραίων, δυναμικών ή συνεπειοκρατικών ερμηνειών....

Στην αποχαιρετιστήρια ομιλία του προς το αμερικανικό έθνος στις 17 Ιανουαρίου 1961, o D. D. Eisenhower είχε προειδοποιήσει ότι το στρατιωτικο-βιομηχανικό σύμπλεγμα (Military-Industrial Complex) θα μπορούσε να έχει καταστροφικές επιπτώσεις για τη δημοκρατία στις...

Το δίκαιο του ισχυρού οδηγεί αργά ή γρήγορα στην ανυποληψία όλους όσοι το αποδέχονται χωρίς να είναι οι ίδιοι πραγματικά ισχυροί. Η διαπίστωση αυτή ισχύει ιδίως για κρατικούς φορείς οι οποίοι, αναζητώντας νομιμοποίηση και λογοδοτώντας πλέον μόνο στα ισχυρά, ιδιωτικά ή...

«Cuando yo nací fue que nació el flow» («Όταν γεννήθηκα, τότε γεννήθηκε το “flow”», δηλαδή η ροή, ο τρόπος με τον οποίο ένας ράπερ δημιουργεί ρυθμό, διάθεση, ταυτότητα). Αυτός ο στίχος από το τραγούδι «Nuevayol» («Νέα Υόρκη») του Bad Bunny (κατά κόσμον Benito Antonio...

Ο Alain Supiot είναι Ομότιμος Καθηγητής του Collège de France και αντεπιστέλλον μέλος της British Academy. Με ειδίκευση στο εργατικό δίκαιο και τη θεωρία του δικαίου, έχει συγγράψει μεγάλο αριθμό μελετών που αφορούν, ιδίως, την εργασία, την κοινωνική ασφάλιση, την...

Πολλά από τα αγεφύρωτα χάσματα στο εσωτερικό της διοικητικής δικαιοσύνης στη Χώρα μας δεν οφείλονται μόνο στη συνταγματική αρχιτεκτονική της, ούτε στην -ιστορικά εξηγήσιμη αλλά αμφίβολης πλέον λειτουργικότητας- διάκριση των διοικητικών διαφορών σε ακυρωτικές και...

Τι συμβαίνει τελικά με το Σύνταγμα του 1975 και την ερμηνεία του; Ενώ ορισμένοι ενθουσιάζονται με την ανθεκτικότητά του και τις κάθε λογής δυναμικές ερμηνείες του, οι οποίες το βοηθούν τάχα να προσαρμόζεται με επιτυχία στις απαιτήσεις των καιρών, είναι διάχυτη η...

Στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού νομικού πλουραλισμού, ο διάλογος μεταξύ των εθνικών δικαστηρίων, του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ), είναι μια διαρκής, σύνθετη και, ενίοτε, σκληρή διαπραγμάτευση, η οποία...

Όπως διαπιστώσαμε, στη Νομαρχία, μέσα από τη μελέτη της συντακτικής διαδικασίας στη Χιλή την περίοδο 2019 – 2022 και της απόρριψης του «πλέον προοδευτικού Συντάγματος στον Κόσμο», η θέσπιση και η αναθεώρηση ενός Συντάγματος είναι πρωτίστως πολιτικές διεργασίες στις...

Στις αποφάσεις 1918-1919-1920/2025 της Ολομέλειας του Συμβουλίου της Επικρατείας (ΣτΕ), με τις οποίες κρίθηκε ότι δεν απαγορεύονται από το Σύνταγμα η ίδρυση και η λειτουργία ιδιωτικών πανεπιστημίων, η πλειοψηφία δέχτηκε την καθολική και απροϋπόθετη υπεροχή του...

Διαβάζοντας κανείς το σκεπτικό της πλειοψηφίας στην απόφαση 1918/2025, με την οποία η Ολομέλεια του Συμβουλίου της Επικρατείας έκρινε ότι δεν απαγορεύονται από το Σύνταγμα η ίδρυση και η λειτουργία ιδιωτικών πανεπιστημίων, θα μπορούσε, μιμούμενος τη λεζάντα στον...

Με τον Ν. 330/1976 «Περί επαγγελματικών σωματείων και ενώσεων και διασφαλίσεως της συνδικαλιστικής ελευθερίας», ο τότε Υπουργός Απασχολήσεως Κ. Λάσκαρης ανταποκρίθηκε στο αίτημα του τότε Προέδρου του ΣΕΒ, Δ. Μαρινόπουλου, ο οποίος είχε ζητήσει να καθοριστεί ένα πιο...

Ο διφορούμενος χαρακτήρας της διεθνοποίησης και, ιδίως, του εξευρωπαϊσμού του εθνικού δικαίου έχει ήδη αναδειχθεί στις σελίδες της Νομαρχίας (βλ. το Editorial της 4.4.2025). Σε ό,τι αφορά ειδικότερα τις δικονομικές ρυθμίσεις, η επίδραση του ευρωπαϊκού νομικού...

Όσο διευρύνεται η συνταγματική απορρύθμιση στην Ευρώπη τόσο εντείνεται ο διφορούμενος χαρακτήρας της επίδρασης του ενωσιακού δικαίου στις εθνικές έννομες τάξεις. Συναφώς, παρά την αναμφισβήτητη συμβολή τους στην ενίσχυση του κράτους δικαίου στα κράτη μέλη της...

Η ανάγκη αποκατάστασης του κύρους των κοινωνικών δικαιωμάτων και προαγωγής της προστασίας τους αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα συμπεράσματα του διαλόγου που αναπτύσσεται στις σελίδες της Νομαρχίας. Στο πλαίσιο αυτού του διαλόγου, έχει τονιστεί ότι η πλήρης και...

Η μετατροπή μιας προεχόντως πολιτικής εκλογικής διαδικασίας σε αμιγώς διοικητική καταλήγει να υποβαθμίζει την πολιτική παράμετρο και, τελικά, να αλλοιώνει το δημοκρατικό στοιχείο που ενυπάρχει σε κάθε εκλογή. Η αποπολιτικοποίηση που επιφέρει αυτή η μετατροπή δεν...

Oι δυτικού τύπου δημοκρατίες διέρχονται μια δομική κρίση νομιμοποίησης, η οποία διαρκώς οξύνεται κατά την τελευταία δεκαπενταετία. Μόλις τις τελευταίες δέκα ημέρες, οι πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις σε δύο από τις ισχυρότερες χώρες της Γηραιάς Ηπείρου επιβεβαίωσαν...

Σε μια εποχή που οι διάφορες μορφές εξουσίας, δημόσιες και ιδιωτικές, ρέπουν ολοένα και περισσότερο στον αυταρχισμό, μια κριτική ματιά προς τα θεμελιώδη δικαιώματα μπορεί να ξενίζει. Στο γενικευμένο, όμως, κλίμα ρευστοποίησης των συνταγματικών αξιών, κάθε προσπάθεια...

Η συμπλήρωση εβδομήντα πέντε χρόνων από την υπογραφή της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) βρίσκει, απ’ όλες τις απόψεις, την Ευρώπη σε βαθιά κρίση. Η αδυναμία του ατελούς καταλόγου θεμελιωδών δικαιωμάτων, που περιλαμβάνει η παραπάνω Σύμβαση, να...

Η νομιμοποίηση της συνταγματικής δικαιοσύνης αποτελεί ένα διαχρονικό ζήτημα της νομικής και της πολιτικής επικαιρότητας. Το ζήτημα αυτό ανακύπτει πολύ συχνά, άλλοτε με αφορμή μια σφόδρα αμφισβητούμενη κρίση περί της (αντι)συνταγματικότητας ενός νόμου, όπως είναι αυτή...

Τις τελευταίες δεκαετίες, η αντίδραση του νεοφιλελευθερισμού στην προσπάθεια συμπλήρωσης του φιλελεύθερου από το κοινωνικό κράτος δικαίου συνδυάζεται με εθνικές και διεθνείς πολιτικές που συχνά υιοθετούν αυταρχικές αντιλήψεις και πρακτικές, οι οποίες αλλοιώνουν τη...

O ψηφιακός μετασχηματισμός του κράτους και της κοινωνίας προβάλλεται συχνά ως αδιαμφισβήτητη εγγύηση προαγωγής της ασφάλειας δικαίου και της ισότητας. Εντούτοις, υπό τις συνθήκες που υλοποιείται, η αλγοριθμική μετάλλαξη της σύγχρονης πραγματικότητας δεν επιβεβαιώνει,...

Η συγκέντρωση του δικαστικού ελέγχου των νόμων σε ένα συνταγματικό ή ανώτατο δικαστήριο προκρίνει και εγγυάται, σε μεγάλο βαθμό, την ασφάλεια δικαίου και τον εξορθολογισμό της νομοπαραγωγής. Εντούτοις, ο διάχυτος δικαστικός έλεγχος των νόμων παραμένει πάντοτε μια...

Στην εποχή μας, τα δικαιώματα και τα καθήκοντα, τα δύο στοιχεία που συγκροτούν διαχρονικά το υποκείμενο δικαίου, διέρχονται μια ολοένα και βαθύτερη κρίση. Από τη μία, έχει επικρατήσει μια υπερφιλελεύθερη συνταγματική ερμηνεία που απωθεί τα θεμελιώδη καθήκοντα,...

Οι σχέσεις μεταξύ εθνικού και ενωσιακού δικαίου γίνονται ολοένα και περισσότερο περίπλοκες. Η ατελής συνταγματοποίηση του δεύτερου, σε συνδυασμό με την αποσυνταγματοποίηση του πρώτου, έχει, στην πράξη, ως αποτέλεσμα η αρχή της δοτής αρμοδιότητας των ενωσιακών οργάνων...

Τα καθεστώτα ανάγκης δυσκολεύονται να ευθυγραμμιστούν με το κράτος δικαίου. Κάθε τέτοιο καθεστώς προκαλεί ένταση «μεταξύ εξουσίας και ελευθερίας, μεταξύ του δικαίου χωρίς ισχύ και της ισχύος χωρίς δίκαιο» (J.-F. Kervegan). Η εγκαθίδρυση ενός καθεστώτος ανάγκης μπορεί...

Η αύξηση, διεθνώς, του ποσοστού αποχής από τις εκλογές, η οποία σηματοδοτεί μια βαθιά κρίση της δημοκρατίας, οφείλεται σε πολλούς παράγοντες, θεσμικούς και ατομικούς: αμφισβήτηση της λειτουργικότητας του αντιπροσωπευτικού συστήματος και της εντιμότητας των όρων του...

Απέναντι στην τυπικότητα και την αυστηρότητα του δικαίου (dura lex, sed lex) αντιτάσσεται διαχρονικά η επιείκεια (aequitas), ώστε να αποτραπούν οι υπερβολές που οδηγούν στην αδικία (summum jus, summa injuria). Εντούτοις, ο προσδιορισμός του περιεχομένου της...

Πριν από λίγες μέρες, τέθηκαν σε ισχύ νέες νομοθετικές διατάξεις που συνδέονται με δύο θέματα που έχουν ήδη αποτελέσει αντικείμενο διαλόγου στη Νομαρχία: την αποσβεστική προθεσμία για τη δίωξη υπουργικών αδικημάτων (βλ. εδώ και εδώ) και τον τρόπο επιλογής της ηγεσίας...

Όταν οι δεξιές πολιτικές ευημερούν, οι ιδεολογικοί μηχανισμοί του κράτους και της κοινωνίας απαξιώνουν την Αριστερά, κάνοντας λόγο για τους κινδύνους που ενέχει τάχα η δράση της για τους δημοκρατικούς θεσμούς ή για το δήθεν «τέλος της Ιστορίας» που καθιστά...

Η οριοθέτηση του εννόμου συμφέροντος για την άσκηση ενός ενδίκου βοηθήματος ή ενός ενδίκου μέσου προσδιορίζει το μέτρο διασφάλισης του κράτους δικαίου, καθώς ρυθμίζει την έκταση και την ένταση του σχετικού δικαστικού ελέγχου και της παρεχόμενης δικαστικής προστασίας....

Στις 7 Μαρτίου 2025 διοργανώθηκε, στην κεντρική Αίθουσα του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών, επιστημονική εκδήλωση με αφορμή την κυκλοφορία, το 2024, από τις Εκδόσεις Σάκκουλα (Αθήνα-Θεσσαλονίκη), του βιβλίου της Ιφ. Καμτσίδου, με τίτλο «Η δημοκρατία και οι άλλοι. Η ψήφος...

Με την ευκαιρία της αυριανής συζήτησης, ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας, των υποθέσεων ως προς τη συνταγματικότητα του Ν. 5094/2024 που επέτρεψε τη λειτουργία ιδιωτικών πανεπιστημίων στη Χώρα μας, αξίζει να τονιστεί ότι η γραμματική ερμηνεία δεν αποκλείει άλλες...

Τις τελευταίες δεκαετίες, η διεθνοποίηση και ιδίως ο εξευρωπαϊσμός του εθνικού δικαίου έχουν ως αποτέλεσμα την εμπέδωση, στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενός νομικού πλουραλισμού που λειτουργεί κατά τρόπο διφορούμενο. Από τη μία, η πολυεπίπεδη δικτύωση της...

Έχουμε ήδη επισημάνει ότι η γενικευμένη προβολή, τα τελευταία χρόνια, της ανάγκης λήψης δραστικών μέτρων για την αντιμετώπιση των δυσμενών συνεπειών της ανθρωπογενούς κλιματικής κρίσης θα μπορούσε να λειτουργήσει ως εφαλτήριο ανάταξης του οικολογικού συνταγματισμού, ο...

Η βαθιά θεσμική κρίση που μαστίζει τη Χώρα μας αναδεικνύεται από το γεγονός ότι σχεδόν όλες οι προτεινόμενες λύσεις μάλλον απηχούν το πρόβλημα παρά το αντιμετωπίζουν. Η αμφιλεγόμενη συνταγματική και νομοθετική διαχείριση του τρόπου απόδοσης ποινικής ευθύνης στα μέλη...

Το επιστημονικό δόγμα αποτελεί πηγή του δικαίου; Οι θιασώτες του τεχνοκρατικού θετικισμού όχι μόνον θα απαντούσαν αρνητικά, αλλά, επιπλέον, μάλλον θα χαρακτήριζαν το ερώτημα προκλητικό. Όσοι υιοθετούν στις αναλύσεις τους στοιχεία νομικού ρεαλισμού, επιδιώκοντας την...