Editorial

Η νομιμοποίηση της συνταγματικής δικαιοσύνης αποτελεί ένα διαχρονικό ζήτημα της νομικής και της πολιτικής επικαιρότητας. Το ζήτημα αυτό ανακύπτει πολύ συχνά, άλλοτε με αφορμή μια σφόδρα αμφισβητούμενη κρίση περί της (αντι)συνταγματικότητας ενός νόμου, όπως είναι αυτή...

Τις τελευταίες δεκαετίες, η αντίδραση του νεοφιλελευθερισμού στην προσπάθεια συμπλήρωσης του φιλελεύθερου από το κοινωνικό κράτος δικαίου συνδυάζεται με εθνικές και διεθνείς πολιτικές που συχνά υιοθετούν αυταρχικές αντιλήψεις και πρακτικές, οι οποίες αλλοιώνουν τη...

O ψηφιακός μετασχηματισμός του κράτους και της κοινωνίας προβάλλεται συχνά ως αδιαμφισβήτητη εγγύηση προαγωγής της ασφάλειας δικαίου και της ισότητας. Εντούτοις, υπό τις συνθήκες που υλοποιείται, η αλγοριθμική μετάλλαξη της σύγχρονης πραγματικότητας δεν επιβεβαιώνει,...

Η συγκέντρωση του δικαστικού ελέγχου των νόμων σε ένα συνταγματικό ή ανώτατο δικαστήριο προκρίνει και εγγυάται, σε μεγάλο βαθμό, την ασφάλεια δικαίου και τον εξορθολογισμό της νομοπαραγωγής. Εντούτοις, ο διάχυτος δικαστικός έλεγχος των νόμων παραμένει πάντοτε μια...

Στην εποχή μας, τα δικαιώματα και τα καθήκοντα, τα δύο στοιχεία που συγκροτούν διαχρονικά το υποκείμενο δικαίου, διέρχονται μια ολοένα και βαθύτερη κρίση. Από τη μία, έχει επικρατήσει μια υπερφιλελεύθερη συνταγματική ερμηνεία που απωθεί τα θεμελιώδη καθήκοντα,...

Οι σχέσεις μεταξύ εθνικού και ενωσιακού δικαίου γίνονται ολοένα και περισσότερο περίπλοκες. Η ατελής συνταγματοποίηση του δεύτερου, σε συνδυασμό με την αποσυνταγματοποίηση του πρώτου, έχει, στην πράξη, ως αποτέλεσμα η αρχή της δοτής αρμοδιότητας των ενωσιακών οργάνων...

Τα καθεστώτα ανάγκης δυσκολεύονται να ευθυγραμμιστούν με το κράτος δικαίου. Κάθε τέτοιο καθεστώς προκαλεί ένταση «μεταξύ εξουσίας και ελευθερίας, μεταξύ του δικαίου χωρίς ισχύ και της ισχύος χωρίς δίκαιο» (J.-F. Kervegan). Η εγκαθίδρυση ενός καθεστώτος ανάγκης μπορεί...

Η αύξηση, διεθνώς, του ποσοστού αποχής από τις εκλογές, η οποία σηματοδοτεί μια βαθιά κρίση της δημοκρατίας, οφείλεται σε πολλούς παράγοντες, θεσμικούς και ατομικούς: αμφισβήτηση της λειτουργικότητας του αντιπροσωπευτικού συστήματος και της εντιμότητας των όρων του...

Απέναντι στην τυπικότητα και την αυστηρότητα του δικαίου (dura lex, sed lex) αντιτάσσεται διαχρονικά η επιείκεια (aequitas), ώστε να αποτραπούν οι υπερβολές που οδηγούν στην αδικία (summum jus, summa injuria). Εντούτοις, ο προσδιορισμός του περιεχομένου της...

Πριν από λίγες μέρες, τέθηκαν σε ισχύ νέες νομοθετικές διατάξεις που συνδέονται με δύο θέματα που έχουν ήδη αποτελέσει αντικείμενο διαλόγου στη Νομαρχία: την αποσβεστική προθεσμία για τη δίωξη υπουργικών αδικημάτων (βλ. εδώ και εδώ) και τον τρόπο επιλογής της ηγεσίας...

Όταν οι δεξιές πολιτικές ευημερούν, οι ιδεολογικοί μηχανισμοί του κράτους και της κοινωνίας απαξιώνουν την Αριστερά, κάνοντας λόγο για τους κινδύνους που ενέχει τάχα η δράση της για τους δημοκρατικούς θεσμούς ή για το δήθεν «τέλος της Ιστορίας» που καθιστά...

Η οριοθέτηση του εννόμου συμφέροντος για την άσκηση ενός ενδίκου βοηθήματος ή ενός ενδίκου μέσου προσδιορίζει το μέτρο διασφάλισης του κράτους δικαίου, καθώς ρυθμίζει την έκταση και την ένταση του σχετικού δικαστικού ελέγχου και της παρεχόμενης δικαστικής προστασίας....

Στις 7 Μαρτίου 2025 διοργανώθηκε, στην κεντρική Αίθουσα του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών, επιστημονική εκδήλωση με αφορμή την κυκλοφορία, το 2024, από τις Εκδόσεις Σάκκουλα (Αθήνα-Θεσσαλονίκη), του βιβλίου της Ιφ. Καμτσίδου, με τίτλο «Η δημοκρατία και οι άλλοι. Η ψήφος...

Με την ευκαιρία της αυριανής συζήτησης, ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας, των υποθέσεων ως προς τη συνταγματικότητα του Ν. 5094/2024 που επέτρεψε τη λειτουργία ιδιωτικών πανεπιστημίων στη Χώρα μας, αξίζει να τονιστεί ότι η γραμματική ερμηνεία δεν αποκλείει άλλες...

Τις τελευταίες δεκαετίες, η διεθνοποίηση και ιδίως ο εξευρωπαϊσμός του εθνικού δικαίου έχουν ως αποτέλεσμα την εμπέδωση, στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενός νομικού πλουραλισμού που λειτουργεί κατά τρόπο διφορούμενο. Από τη μία, η πολυεπίπεδη δικτύωση της...

Έχουμε ήδη επισημάνει ότι η γενικευμένη προβολή, τα τελευταία χρόνια, της ανάγκης λήψης δραστικών μέτρων για την αντιμετώπιση των δυσμενών συνεπειών της ανθρωπογενούς κλιματικής κρίσης θα μπορούσε να λειτουργήσει ως εφαλτήριο ανάταξης του οικολογικού συνταγματισμού, ο...

Η βαθιά θεσμική κρίση που μαστίζει τη Χώρα μας αναδεικνύεται από το γεγονός ότι σχεδόν όλες οι προτεινόμενες λύσεις μάλλον απηχούν το πρόβλημα παρά το αντιμετωπίζουν. Η αμφιλεγόμενη συνταγματική και νομοθετική διαχείριση του τρόπου απόδοσης ποινικής ευθύνης στα μέλη...

Το επιστημονικό δόγμα αποτελεί πηγή του δικαίου; Οι θιασώτες του τεχνοκρατικού θετικισμού όχι μόνον θα απαντούσαν αρνητικά, αλλά, επιπλέον, μάλλον θα χαρακτήριζαν το ερώτημα προκλητικό. Όσοι υιοθετούν στις αναλύσεις τους στοιχεία νομικού ρεαλισμού, επιδιώκοντας την...

Θα μπορούσε κανείς να περιγράψει τις τελευταίες τρεις δεκαετίες εξέλιξης του δικαίου των δημοσίων συμβάσεων στη Χώρα μας, χρησιμοποιώντας την πασίγνωστη εισαγωγή του μυθιστορήματος «Ιστορία δύο Πόλεων»:  «Ήταν οι καλύτερες μέρες, ήταν οι χειρότερες μέρες, ήταν τα...

Ο Ισπανός δραματουργός J. Benavente έλεγε ότι «ο εχθρός αρχίζει να είναι τρομακτικός όταν αρχίζει να έχει δίκιο». Το ίδιο μπορεί να ισχύει και για τους εχθρούς της δημοκρατίας, ιδίως όταν εμφανίζονται σαν φίλοι της. Στη Γερμανία του Μεσοπολέμου, η επίκληση των αρχών...

Στη Χώρα μας, η παράλειψη ψήφισης των εκτελεστικών νόμων, από τους οποίους εξαρτάται η υλοποίηση συνταγματικών θεσμών, αποτελεί μία από τις πιο σοβαρές αλλά και τις πιο συνήθεις περιπτώσεις απαξίωσης του Συντάγματος. Επιτρέπει στην κυβερνητική πλειοψηφία να καθιστά...

Κάθε φορά που το Συμβούλιο της Επικρατείας ανέλαβε αποφασιστικά τον ρόλο του αντίβαρου απέναντι στη δημόσια και την ιδιωτική εξουσία, η συμβολή του στην εμπέδωση του κράτους δικαίου στη Χώρα μας υπήρξε ανεκτίμητη. Για τον λόγο αυτόν προκάλεσε συχνά τις αντιδράσεις της...

Μάλλον ανασφάλεια και νοοτροπία παραίτησης υποδηλώνουν o υπέρμετρος αυτοπεριορισμός και η αναβλητικότητα που επιδεικνύουν, τα τελευταία χρόνια, στη Χώρα μας, όλοι σχεδόν οι δημόσιοι φορείς που καλούνται να ελέγξουν τη συνταγματικότητα των νόμων, δηλαδή την τήρηση του...

Στην πατρίδα μας, ντυμένοι φίλοι είναι, συχνά, οι εχθροί του Συντάγματος. Μιλούν περίτεχνα για τις συνταγματικές εγγυήσεις της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου. Την ίδια στιγμή, παραβιάζουν τις ατομικές ελευθερίες συγκαλύπτοντας τις ευθύνες τους, επηρεάζουν αθέμιτα...

Οι εξελίξεις στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής (ΗΠΑ) μετά τις τελευταίες προεδρικές εκλογές αναδεικνύουν, με έναν μάλλον γκροτέσκο τρόπο, ότι, στις μέρες μας, στις δυτικές δημοκρατίες δεν κυριαρχεί απλώς ο νεοφιλελευθερισμός με την έννοια της απορρύθμισης της...

Εξίσου σημαντικά με τα φιλοσοφικά και ηθικά διλήμματα που προκαλούν η τεχνητή νοημοσύνη και, γενικότερα, ο ψηφιακός μετασχηματισμός του κράτους και της κοινωνίας (πρβλ. τα Editorials της 3.9.2024 και της 11.10.2024) είναι τα ζητήματα που ανακύπτουν ως προς την...

Στην αυγή του 2025, ο κόσμος συνεχίζει να μεταλλάσσεται γοργά σε κάτι άλλο, μη οικείο, πολλές φορές απερίγραπτο και ενίοτε τρομακτικό. Η δημοκρατία, το κράτος δικαίου και η ειρήνη εμφανίζονται ολοένα και πιο ευάλωτα, σχεδόν ξεπερασμένα. Πολλοί από τους ηγέτες του...

Τη χρονιά που φεύγει, συμπληρώθηκαν 50 χρόνια από την ελληνική επανεπικύρωση της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) και 75 χρόνια από την ίδρυση του Συμβουλίου της Ευρώπης. Εγκλωβισμένες στον κομφορμισμό των επίσημων εορτασμών, οι περισσότερες...

Τα τελευταία χρόνια, η υβριδοποίηση δημόσιου και ιδιωτικού, που υποβαθμίζει καθετί δημόσιο, δεν μπορούσε να αφήσει ανεπηρέαστα τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης. Έτσι, στο παλαιό καθεστώς της επικουρικής ασφάλισης, η αρχή της κοινωνικής αλληλεγγύης εξυπηρετούσε τον...

Ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζεται ο θεσμός της συνταγματικής αναθεώρησης υποδηλώνει την αντίληψη που επικρατεί για την ίδια την κανονιστική αξία του Συντάγματος, διότι ο παραπάνω θεσμός συνδέεται άρρηκτα όχι μόνο με την αυστηρότητα αλλά και με την υπεροχή των...

Ύστερα από κάθε μεγάλη κρίση είναι εύλογο να διαμορφώνεται μια τάση επιστροφής στην κανονικότητα, συχνά όμως γίνεται γρήγορα αντιληπτό ότι τίποτα δεν είναι πια όπως πριν. Ενίοτε, μάλιστα, διαπιστώνεται ότι κανονικότητα είναι πλέον η κρίση. Μετά την υποχώρηση της...

Στη χώρα μας, η συχνή απόκλιση της δικαιοσύνης από το δικαιοκρατικό κεκτημένο δεν οφείλεται μόνο στην εξασθένιση της ανεξαρτησίας της. Συνδέεται επίσης με την κλονισμένη οργανωτική συνοχή των δικαστηρίων και την εξέλιξη των τελευταίων περισσότερο σε αθροίσματα...

Αφού σκότωσαν τον θεό του παλαιού καθεστώτος για να τον αντικαταστήσουν με τον λαό, οι νεωτερικές εξουσίες θέλησαν να ξεμπερδέψουν και με τον τελευταίο, εξορίζοντάς τον από το ζωτικό παρόν τους. Συμμεριζόμενες, κατά βάθος, την κλασσική πεποίθηση των ντεϊστών ότι ο...

Πόσο ανεξάρτητοι είναι, στην πράξη, οι δικαστές; Τελικά, είναι φρουροί του Συντάγματος ή των εκάστοτε κρατούντων; Τα ερωτήματα αυτά τίθενται με όλο και μεγαλύτερη έμφαση στη Χώρα μας, στην οποία είναι γενικευμένη η αίσθηση όχι μόνον ότι φορείς της πολιτικής και της...

Αν και η άσκηση δικαιοδοτικών καθηκόντων αποτελεί έργο θεσμικά επικαθορισμένο από αυστηρές υποχρεώσεις διακριτικότητας, το Σύνταγμα έχει αναγνωρίσει το συνδικαλιστικό δικαίωμα των δικαστών, μέσω των ενώσεών τους (άρθρο 89, παρ. 5). Στο πλαίσιο αυτό, ο νομοθέτης έχει...

Στην Ελλάδα, ο έλεγχος της ουσιαστικής συνταγματικότητας των νόμων από τα δικαστήρια είναι διάχυτος (όλοι οι δικαστές είναι αρμόδιοι να τον ασκήσουν), κατασταλτικός (ο ελεγχόμενος νόμος έχει ήδη τεθεί σε ισχύ), παρεμπίπτων και δηλωτικός (ο δικαστής ελέγχει μία...

Μολονότι το κείμενο του Συντάγματος του 1975 κατοχυρώνει ρητώς μια σειρά επιμέρους επιτακτικών κοινωνικών σκοπών, τη δυνατότητα του Κράτους να αξιώνει από όλους τους πολίτες την εκπλήρωση του χρέους της κοινωνικής αλληλεγγύης και την αρχή του κοινωνικού κράτους...

Ο τρόπος με τον οποίο εξελίχθηκαν, τα τελευταία χρόνια, η αντίληψη για τα θεμελιώδη δικαιώματα και το καθεστώς προστασίας τους αποτελεί προνομιακό πεδίο συνειδητοποίησης και μελέτης της αναβίωσης προνεωτερικών προτύπων που αλλοιώνουν τα κεκτημένα του συνταγματικού...

Ένα από τα πιο σοβαρά συμπτώματα απαξίωσης του Συντάγματος, ιδίως στη Χώρα μας, είναι η παράλειψη ψήφισης των νόμων από τους οποίους εξαρτάται η υλοποίηση συνταγματικών θεσμών. Ο νομοθέτης μπορεί να αδρανοποιεί θεμελιώδεις διατάξεις των οποίων η εφαρμογή προϋποθέτει...

Η Ιστορία είναι διάσπαρτες στιγμές χωρίς προφανείς συνδέσεις. Εμπνέει μεν αναστοχαστικές αφηγήσεις, πλην όμως ειρωνεύεται σκληρά αυτούς που επιχειρούν να την «τελειώσουν», μετατρέποντάς την σε ένα θεολογικό μυθιστόρημα με προδιαγεγραμμένη κατάληξη. Το έκανε με τους...